Ояндаи Тоҷикистон дар ҷомеаи иттилоотии қарни асри XXI..

Имрӯз башарият гирифтори таҳаввулоти азиме аст, ки онро инқилоби иттилоотӣ низ мегӯянд. Ин инқилоб қодир аст, ки ҳаёти инсон – кор, зист, тарзи андеша ва ҳатто муносибат ба худашро куллан тағйир диҳад. Тафовути он аз инқилобҳои технологии қаблӣ, ки ба моддиёт ва энергия такя мекарданд, дар он аст, ки ба тағйир додани мафҳумҳои мабноии мо аз қабили вақт, фазо, масофа ва дониш асаргузор шудааст. Ин инқилоб, қабл аз ҳама, риштаи саноеи ҷадид – санъати иттилоотиро дар мадди аввал мегузорад. Ин саноат ба тавлиди васоили техникӣ, усул ва текнологияҳо дар истеҳсоли дониши ҷадид бастагӣ дорад. Ташкилдиҳандаи муҳимтарини ин саноеи иттилоотӣ ҳама гуна текнологияҳои иттилоотӣ, бавижа иртибот аз роҳи дур (telecommunication),мебошад.Технологияҳои иттилоотии замонавӣ ба пешрафти васоили компютерӣ ва васоили мухобирот такя мекунанд. Имрӯз ҷузви иттилоотӣ дар фаъолияти ҳамарӯзаи одамон нисбат ба ҷузвҳои дигар бештар шудааст. Аз ин рӯ вожаи «иттилоот» (information) маънии сеҳромезеро гирифтааст. Ин истилоҳ бо даҳҳо шаклу таркиб ва иборот ба фарҳанги забонҳои ҷаҳон ворид гаштааст. Табиати инқилоби иттилоотӣ то ҳоло пурра баррасӣ нашудааст, аммо маънои он беш аз пеш ошкор мегардад. Ин аст, ки пешравии технологияҳои иттилоотӣ ба пешравии ҷомеа овардааст ва мафҳуми ҷомеаи иттилоотиро эҷод кардааст. ҷомеаи иттилоотиро олимон чӣ гуна мефаҳманд? Бархе аз олимони дунё бар ин ақидаанд, ки «дар тӯли даҳаи охир башарият ин қадар иттилоотро дастраси инсон сохтааст, ки дар тамоми таърихи қаблӣ ба даст оварда буд». Инро тасаввур кардан ба содагӣ нест ва бинобар ин бовар кунондани бештари мардум, бавижа дар кишварҳои севвум, ба ин ақида кори осоне набудааст. Олимони Япония чунин мешуморанд, ки дар ҷомеаи иттилоотӣ раванди компютерӣ кардани ҷомеа, ба одамон имкони дастрасӣ ба манобеи эътимодноки иттилоот муҳайё месозад ва ин иқдом онҳоро аз иҷрои корҳои сангин раҳоӣ дода, сатҳи баланди коркарди иттилоотро дар истеҳсолот ва иҷтимоиёт таъмин месозад. Тавлиди маҳсулоти иттилоотӣ қувваи пешбари ҷомеа мешавад, на маҳсулоти моддӣ. Фаровардаҳои моддӣ бештар аз лиҳози иттилоот пурзарфтар мешаванд. [ ] Дар ҷомеаи иттилоотӣ на танҳо истеҳсолот, балки тарзи зист ва системи арзишҳо низ тағйир меёбанд. Нисбат ба ҷомеаи санъатӣ, ки аксаран машғули тавлид ва истеъмоли колоҳои мавриди масраф ҳастанд, дар ҷомеаи иттилоотӣ бештар дониш тавлид ва истеъмол мешавад, ки ба афзоиши кори фикрӣ меварад. Аз инсон тавоноии эҷодӣ ва дониши бештар талаб карда мешавад. [ ] Аз ин рӯ кишварҳоро бештар на аз лиҳози захираи маъдану нефт, тиллову захоири дигари моддӣ, балки аз он ҷиҳат, ки онҳо чӣ захираҳои иттилоотиро доро ҳастанд, арзиш қоил мешаанд ва эътироф мекунанд. Даҳҳо ширкати хурду бузургро метавон ном бурд, ки танҳо фаровардаҳои нармафзори иттилоотӣ тавлид мекунанд ва даромади софи солонаи ҳар кадомашон бештар як миллиард доллари амрикоӣ аст. Ба ақидаи мутахассисони Олмон, ҷомеаи иттилоотӣ ин ҷомеаест, ки дар он нақши асосиро дастрасӣ ба манобеи иттилоотӣ, коркард, захирасозӣ, интиқол, пахш ва истифода кардани донишу иттилоотро ба ҷо меоваранд. Бар илова, ин равандҳо қодир хоҳанд буд, ки худашонро пайваста худашон ривоҷу равнақ диҳанд. [ ] ҷомеаи иттилоотӣ – ҷамъиятест, ки дар он аксари мардум машғули тавлид, захирасозӣ, коркард ва мавриди баҳрабардорӣ қарор додани иттилоот, бавижа шакли олии он – дониш мебошанд. Тибқи маълумотҳое, ки тавассути шабакаи Интернет пахш мешаванд, аксари кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон ба он шакле, ки ҷомеаи иттилоотиро олимон пешгӯӣ мекарданд, наздик гардидаанд. Дар Япония дар ҳоли ҳозир тақрибан 45% аҳолӣ, дар ИМА наздики 40%, дар Олмон наздики 37% ва ғ. метавонанд фаровардаҳои тавлидотии худро тавассути шабакаҳои компютерӣ дар хона анҷом диҳанд. Вижагиҳои ҷомеаи иттилоотӣ Ба тарзи фишурда вижагиҳои ҷомеаи иттилоотиро дар ҳоли ҳозир чунин баён метавон кард: мушкилоти бӯҳрони иттилоотӣ, яъне тазод байни сел ё уқёнуси иттилоот, аз як тараф ва норасоӣ ё гуруснагии иттилоотӣ, аз тарафи дигар, рафъ шудааст; авлавияти захираҳои иттилоотӣ нисбат ба дигар захоир таъмин гардидааст; тарзи аслии инкишофи ҷомеа иқтисоди иттилоотӣ мегардад; технологияҳои иттилоотӣ ҷанбаи саросарӣ мегарданд ва тамоми риштаҳои фаъолияти иҷтимоии инсонро фаро хоҳанд гирифт; ҷомеаи дониш, яъне ҷомеае, ки шарти асосии беҳзистии ҳар инсон ва ҳар давлат ба дониш ва тавоноии баҳрабардорӣ аз захираҳои донише, ки дастрас ҳастанд, бастагӣдорад; ҷомеаи саросарӣ, ки дар он табодули иттилоот маҳдудияти замонӣ, фазоӣ ва сиёсӣ надорад ва барои ҳар ҷомеа имконоти беандозаи рушдро фароҳам месозад. Бо вуҷуди ин ки ҷомеаи иттилоотӣ ҷанбаҳои мусбати зиёде дорад, баъзе хатар ва мушкилот низ барои он пешгӯӣ мешавад: расонаҳои хабарӣ бештар ба ҷомеа асар мерасонанд; технологияҳои иттилоотӣ метавонанд ба зиндагии хусусӣ ё муассисае зараррасон бошанд, мафҳуми таҷовузи иттилоотиро ба бор оваранд ва бинобар ин масъалаи интихоби иттилооти эътимоднок вуҷуд дорад; теъдоди зиёди мардум мушкили созгор шуданро ба муҳити ҷомеаи итиилоотӣ доранд. Хатари яке дигареро нафаҳмидан байни тавлидкунандагони маҳсулоти иттилоотӣ ва истеъмолкунандагон вуҷуд дорад. Бартариҳои ҷомеаи иттилоотӣ Вижагии аслии ҷомеаи иттилоотӣ дар дастёбӣ озод ба манбаъҳои иттилоот ва озодии пахш кардани он мебошад. Ин ба комилгардонии ойинҳои демократӣ мусоидат намуда, ба инкишофи ҳамаҷонибаи рақобати содиқона ва таъмини ҳуқуқи масрафкунандагон кӯмак хоҳад кард. ҷомеаи иттилоотӣ ба имконоти бештари мукаммалгардонии сохтори давлатӣ, беҳсозии баҳрабардорӣ дар мавриди бакоргирии захоири моддиву инсонии ҷомеа, афзоиши бакороии истеҳсолот барои инкишофи хадамоти печидаи омӯзишу парвариш, барои сарфаҷӯии захоири табийӣ ва ҳифзи муҳити зист кӯмак ва мусоидат мекунад. ҷомеаи иттилоотӣ тадриҷан ба ҷомеаи «хирадманд» табдил меёбад, ки дар он бо ҳадафи беҳбудсозии тамоми ҷабҳаҳои ҳаёт тавассути коркарди илмии додаҳо ва иттилоот, бо дастгирии илм, тасмимоти андешмандона ва истидлол қабул мешаванд. Хирад, ки ба иттилоот ва дониш мубтанӣ мешавад, қодир ҳоҳад буд ҷомеаеро парвариш намояд, ки дар он адолати иҷтимоӣ ҳукмфармо бошад, ба ҳаёти иҷтимоӣ ва фарҳангӣ арзиши на камтар аз арзиши ҷабҳаи иқтисодиву моддӣ дода тавонад. Истифодаи васоили иртиботии электроникӣ бакуллӣ системи омӯзишу парваришро тағйир хоҳанд дод: теъдоди бештари мардум аз имконоти омӯзиш аз роҳи дур истифода мекунанд ва бо усули модомуламр савияи дониши хешро афзоиш хоҳанд дод. Бартарии муҳими дигаре, ки ҷомеаи иттилоотӣ ба бор меоварад, ин аст, ки системи тандурустӣ тавассути дастгоҳҳои баландарзиши муштарак ва пахши ҳамзамони иттилооти мавриди ниёз аъмоли мураккаби пизишкӣ ва ҷилавгирии бемориро сареътар ва беҳтар анҷом медиҳад. Шароити сохтмони ҷомеаи иттилоотӣ Нуктаҳои зерро метавон ҳамчун шартҳои аслии ҷомеаи иттилоотӣ пешниҳод кард: ташаккули фазои воҳиди иттилоотии ҷаҳонӣ, пешрафти равандҳои ҳамгироии иттилоотӣ ва иқтисодии минтақаҳо, мамлакатҳо ва миллатҳо; барпо шудан ва минбаъд ҳукмфармо гардидани тартиботи нави иқтисодӣ, ки дар он ба технологияҳои нави иттилоотии пешрафта, васоили компютерӣ ва иртибот аз роҳи дур такя карда мешавад; сохтани бозори иттилоот ва дониш ҳамчун аъмоли тайинкунандаи истеҳсолот, гузариши захираҳои иттилоотии ҷомеа ба манобеи воқеии инкишофи иҷтимову иқтисодӣ, таъмини воқеии ниёзҳои маҳсулоти иттилоотӣ ва хадамотии ҷомеа; инкишофи зербинои васоили мухобиротӣ, ҳамлу нақл ва созмондиҳӣ барпо кардани муҳити иттилоотӣ парвариш ва омӯзиши технологияҳои иттилоотӣ аз ҷониби ҳамаи аъзоёни ҷомеа ва парвариши фарҳанги иттилоотии онҳо (мафҳуми фарҳанги иттилотӣ ва роҳҳои ташакулёбии он ниёз ба баҳси дигаре дорад); таъмини бехатарии иттилоотии шахсият, ҷомеа ва давлат; барпо кардани системи муассири таъмини ҳуқуқи шаҳрвандон ва ҳифзи шароити иҷтимоии онҳо. Дар ҳар сурат сохтани ҷомеаи иттилоотӣ дар мавриде имконпазир аст, ки ақидаҳо, ҳадафҳои он аз ҷониби аксари омма дастгирӣ ва эътироф гарданд. Барои ин пайваста шумораи ҳарчи бештари мардумро тавассути созмону гурӯҳҳои мухталиф бояд ба омӯзишу таблиғи ин раванду ақидаҳо сафарбар кард. Бар пояи таҷрибаи кишварҳои пешрафта ин нуктаро низ бояд зикр кард, ки дар мамлакатҳои ақибмонда қабл аз ҳама бояд аз ақидаи «аввалан вазъи иқтисодии кишварро бояд беҳбуд сохт ва баъдан …» даст кашид. Вижагиҳои гузариши ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҷомеаи иттилоотӣ Дар мавриди вазъи иқтисодии кунунии ҷумҳурии Тоҷикистон аз расонаҳои хабарии мухталиф метавон аксари иттилоотро пайдо кард. Дар ин ҷо ба заминаҳое, ки ба унвони мақола – «гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ» мансубияте доранд, назар меафканем. Тоҷикистон вижагиҳои хоси худро дар ин маврид дорост. Мушкилоти аслии ин раванд бо таъминоти хеле заиф ва ночизи моддӣ-техникӣ, сармоягузорӣ ва таъмини ҳуқуқии информатикунонӣ, ки ҷабҳи стратегии гузариш ба ҷомеаи иттилоотиро ташкил медиҳад, тааллуқ дорад. Аз ҷумлаи ин мушкилот метавон инҳоро овард: бӯҳрони шадиди системи маориф ; ақибмонӣ дар тараққиёти зербинои мамлакат ва беш аз ҳама камбуди васоили компютерӣ, мухобиротӣ ва иртибот аз роҳи дур; иваз нашудани хатҳо ва шабакаҳои телефонӣ, ки аксари онҳо ба технологияи ҳозираи мухобирот созгор нестанд; ақибмонӣ дар қабул кардани қонунҳои миллӣ роҷеъ ба иттилоот; маблағгузории ночиз ё адами сармоягузорӣ дар мавриди таҳқиқоти илмӣ дар заминаи информатика ва ҳуқуқ дониш ва фарҳанги иттилоотӣ-ҳуқуқии хеле заифи тамоми табақаҳои ҷомеа; мавҷуд набудан ё хеле ночизу норавшан будани ҳар гуна таблиғот тавассути расонаҳои гурӯҳӣ ва корҳои ошносозиву омӯзиши ин равандҳо; ғайри қобили қабул будани компютерикунонии ҷомеа, бавижа муассисаҳои омӯзишу парвариш; баррасӣ ва қабул нашудани стандарти милии табодули иттилоот (алифбои тоҷикӣ) ва ҳамчунин муаррифию ҳифз накардани онҳо дар созмонҳои байналмилалӣ ва ғ. Ба андешаи банда, дар ин марҳилаи ибтидои гузариш муҳимтарин масъала аз ҷумлаи масъалаи зикршуда-ошносозии ҳарчӣ бештари аъзои ҷомеа ба аҳдоф ва равандҳои гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ мебошад. Агар аҳли ҷомеа, бахусус ҷавонон ва масъулони давлатӣ, бо асли мафҳуми ҷомеаи иттилоотӣ ва равандҳои барпосозии он ба таври кофӣ ошно бошанд ва моҳияти онро хуб дарк кунанд, бештари мушкилот аз байн хоҳанд рафт. Ин аъмол маблағгузории на чандон зиёдеро тақозо дорад. Дар ҳоли ҳозир роҳҳои ташаккул ва инкишофи ҷомеаи иттилоотӣ дар Тоҷикистон бозшиносӣ мешаванд. ҳамчуноне ки президенти ҷумҳурии Тоҷикистон мӯҳтарам Э.Ш.Раҳмонов таъкид карданд «Тоҷикистон набояд макони технологияҳои кӯҳна ва ва аз коруфтода бошад…», тамоми масъулон ва дастандаркорон ин масъулиятро бояд дошта бошанд, ки рақобати бозори ҷаҳонӣ ба кишварҳои ақибуфтода, ба мисли Тоҷикистон, ҳамарӯза сели технологияҳои аз кор уфтодаро бо нархҳои «арзон» пешниҳод мекунанд. Магар бо ин технологияҳо метавон маҳсулоти имрӯза ва рақобатпазирро тавлид кард? ҳаргиз на! Пас пешрафти ҷомеаро дар кишварҳои мисли Тоҷикистон чӣ тавр метавон таъмин кард? Бештари ҷамъияти Тоҷикистонро ҷавонон ташкил медиҳанд. Агар ба ин аз диди онҳо ва ояндаи кишвар, ки он ҳам дар дасти онҳост, назар андозем ва баёноти дар боло зикр шударо хубтар таҳлил намоем, ба тарзи фишурда чунин дурнамои пешрафти мамлакатро метавон ҳамчун альтернатив пешниҳод кард: системаи маориф аз макотиби ибтидоӣ то донишгоҳҳо ба таври фаврӣ ва куллан тағйир дода шавад; талабот нисбат ба муассисоти омӯзишӣ ба дараҷаи байналмилалӣ бардошта шавад; аз ақидае, ки пешрафти

Ворид кардани тавзеҳот

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *